સદગુરુ શ્રી હંસતેજજી મહારાજે જ્યારે ઈ.સ.ની પંદરમી સદીમાં જન્મ ધારણ કર્યો ત્યારે તેમને જોયું કે ભારત દેશની પાવન ધરતી પર રહેવાવાળા કરોડો હિંદુઓ પોતાના અનાદિકાલીન વૈદિક સનાતન ધર્મને ભૂલી રહ્યા છે અને એ અનાદિકાલીન વૈદિક સનાતન ધર્મને ભૂલવાને કારણે તેઓ દુઃખ અને વિપત્તિથી ઘેરાયેલા રહે છે. આર્યવ્રતમાં રહેવાવાળા કરોડો હિંદુઓને વૈદિક સનાતન ધર્મનો સંદેશો આપવાનું ઉત્તરદાયિત્ત્વ સદગુરુ શ્રી હંસતેજજી મહારાજે સ્વીકાર્યું. વૈદિક સનાતન ધર્મનો સંદેશો (પ્રચાર-પ્રસાર) આર્ય હિંદુઓ સુધી પહોંચાડવાને કારણે કરોડો હિંદુઓએ સદગુરુ શ્રી હંસતેજજી મહારાજને પોતાના પ્રણેતા માન્યા, પોતાના પૂજ્ય માન્યા. તેમને પૂજ્ય એટલા માટે માન્યા કે તેમના સનાતન ધર્મના પ્રચારને કારણે સૌનું કલ્યાણ થયું હતું.

ભારત દેશ ધર્મ પરાયણ દેશ છે. ભારત દેશમાં સનાતન વૈદિક ધર્મને સંલગ્ન અનેક સંપ્રદાય છે. આવા સંપ્રદાયો પૈકી એક છે સનાતન સત્પંથ સંપ્રદાય. આ સનાતન સત્પંથ સંપ્રદાયના મૂળ તત્ત્વનો આધાર અને આરંભ વૈદિક સનાતન ધર્મ સંલગ્ન જ છે. હિંદુ સંસ્કૃતિની સાત્ત્વિક વિચારધારાને સંલગ્ન તત્ત્વજ્ઞાનનું ભરપૂર જ્ઞાન સનાતન સત્પંથ સંપ્રદાયમાં છે. એટલા માટે જ સનાતન સત્પંથ સંપ્રદાયના સિદ્ધાંતો અને આદર્શોનું પ્રતિપાલન જ મોક્ષ માર્ગનું ઉત્તમ સાધન માનવામાં આવે છે. 

સદગુરુ શ્રી હંસતેજજી મહારાજ એક સંત ધર્માત્મા હતા. તેઓ શુદ્ધ બ્રહ્મ તત્ત્વ અને આદિ સનાતન હિંદુ ધર્મના પ્રખર અભ્યાસી અને હિમાયતી હતા. તેઓ તેમના જીવન પર્યંત હિંદુ ધર્મના શુદ્ધાચરણ પ્રેરિત સનાતન સત્પંથ સંપ્રદાયના માર્ગદર્શક રહ્યા હતા. સનાતન સત્પંથ એ યુગધર્મ છે. સનાતન સત્પંથ એવો સંપ્રદાય છે કે જે વૈદિક સનાતન ધર્મની વહેતી ધારાને મળતો આવે છે. સદ્ગુરુ મહારાજે વૈદિક સનાતન ધર્મના અનુસરણમાં રહીને મોક્ષ-મુક્તિ માટેનો આધ્યાત્મિક તત્ત્વજ્ઞાનનો ઉપદેશ જગતને આપ્યો છે. તેઓએ નિર્ગુણ નિરાકાર પરમાત્માની ઉપાસનાનો સંદેશ જનલોકને આપતાં કહ્યું છે કેઃ ૫રમાત્માનું સ્વરૂપ નિર્ગુણ નિરાકાર સત્-ચિત્-આનંદ સ્વરૂપ છે. સત્-ચિત્-આનંદનું ધ્યાન જ્યોતિ સ્વરૂપથી થાય છે. સર્વ પ્રાણી માત્રના હૃદયમાં સચિત્-આનંદ ચૈતન્ય જ્યોતિ સ્વરૂપ પરમાત્મા બિરાજમાન છે. એ ચૈતન્ય જ્યોતિ સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું. 

બીજા તત્ત્વોપદેશ આપતાં તેમને જણાવ્યું છે કે- “ૐૐ પ્રણવ બ્રહ્મ” આ મહામંત્ર સર્વ શ્રેષ્ઠ મહામંત્ર છે. જેટલા પણ બીજ મંત્રો છે, મહામંત્રો છે તેમાં “ૐ” શ્રેષ્ઠ મહામંત્ર છે. “ૐ” ના સ્મરણથી જીવ પ્રાણીમાત્રનો અવિદ્યા રૂપી અંધકાર નષ્ટ પામે છે. અને તે જીવાત્માને જીવનમુક્તિનું શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. જીવાત્માને મૃત્યુનો ભય દૂર થઈ જાય છે. એટલા માટે સદગુરુ શ્રી હંસતેજજી મહારાજે વારિયજ્ઞ પૂજાવિધિના જેટલા મંત્રો દર્શાવ્યા છે તેનો પ્રથમ ઉચ્ચાર “ૐ”થી કર્યો છે.

સદગુરુ મહારાજે વારિયજ્ઞ-ઘટપાટ-પૂજાવિધિના વિષયે આદેશાત્મક ઉપદેશ આપતાં જણાવ્યું કે- મનુષ્યને આંતર-બ્રાહ્ય શુદ્ધિને માટે કર્મકાંડ આવશ્યક છે. કર્મકાંડ દ્વારા જીવાત્મા સકામ માર્ગથી નિષ્કામ કર્મ સુધી પહોંચે છે. એટલા માટે સદ્ગુરુ મહારાજે કળશ પૂજા-વારિયજ્ઞ કર્મકાંડની પ્રથમ ભક્તિ દર્શાવી છે. વારિયજ્ઞ દ્વારા વિશ્વમાં વ્યાપક સર્વ દેવી-દેવતાઓની ઉપાસના ભક્તિ થઈ શકે છે. સૂર્ય, ચંદ્ર, ઈંદ્ર, વાયુ, વરુણ, અગ્નિ આદિ અનેકાનેક દેવતાઓ થકી માનવજીવન અવલંબિત છે, તેથી દેવી-દેવતાઓની ઉપાસના કરવાથી મનુષ્ય મુક્તિ સુધી પહોંચે છે. 

સદગુરુ શ્રી હંસતેજજી મહારાજે યુગધર્મ અનુસાર કલિયુગમાં પ્રગટ થનાર શ્રી નિષ્કલંકી (કલ્કિ) નારાયણ ભગવાનની ઉપાસના કરવાનો ઉપદેશ જગતને આપ્યો છે. શ્રી નિષ્કલંકી (કલ્કિ) નારાયણ ભગવાનની કલિયુગમાં ઉપાસના, તેમનું નામ સ્મરણ તેમજ શ્રી નિષ્કલંકી (કલ્કિ) નારાયણ ગાયત્રી મંત્રનું ધ્યાન-ચિંતન કરવાથી ઈષ્ટદેવ શ્રી નિષ્કલંકી નારાયણ ભગવાન અંતઃકરણમાં પ્રગટ થાય છે. શ્રી નિષ્કલંકી નારાયણ ભગવાન હજુ પ્રગટ થયા નથી પરંતુ તેમના સ્વરૂપને પ્રગટ કરવું હોય તો તેમનું ધ્યાન-સ્મરણ કરવાથી આપણા હૃદયમાં પરમાત્માનો વાસ થાય છે. 

જ્ઞાની એવં યોગી ધર્માત્મા એવા સદગુરુ શ્રી હંસતેજજી મહારાજે દૃઢતાપૂર્વક કહ્યું છે કે- માનવ કલ્યાણનું મુખ્ય સાધન શુદ્ધાચરણ અને સાત્ત્વિક્તા છે. મનુષ્યને પોતાના જીવનની દિનચર્યામાં તેનું નિયમાનુસાર પાલન કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. જે તેમને શિક્ષાપત્રીના લઘુગ્રંથમાં દર્શાવ્યો છે.

વિશેષતઃ તેમને સર્વ ધર્મ સમભાવ તેમજ સહિષ્ણુતાયુક્ત આદરણીય પાલન કરવાનો ઉપદેશ આપતાં જગતના સર્વ સંતો, મહંતો, સાધુજન, ઋષિ-મુનિઓને વિશેષ આદર આપ્યો છે. તેમની દૃષ્ટિમાં સર્વ ધર્મો તેમજ સર્વ સંપ્રદાયો માનવ માત્રને સત્યના માર્ગ પર લઈ જવાવાળા જ છે.

સામાન્ય મનુષ્યોમાં ધર્મની સાચી ભાવના, જપ-તપ-સેવાભાવ, સંત સમાગમની ભાવના પ્રગટ થઈ શકે તે ઉદ્દેશ્યથી સદગુરુ શ્રી હંસતેજજી મહારાજે ઘટપાટ-વારિયજ્ઞ પૂજનનો આદેશ આપીને સરળ સાધના પ્રદાન કરી છે.શુદ્ધાચરણનો પવિત્ર માર્ગ દર્શાવવા માટે સદગુરુ શ્રી હંસતેજજી મહારાજે ઉત્તમ તેમજ ઉચ્ચકોટિનાં તત્ત્વજ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ જ્ઞાનસભર સાહિત્યોનાં નિર્માણ કર્યાં છે. જેમાં શિક્ષાપત્રી, અમૃતવાણી, મનચિંતામણિ જેવાં સાહિત્યો પ્રથમ શ્રેણીમાં આવે છે. સર્વ ગ્રંથોના નિર્માણનો મૂળ આધાર અથર્વવેદ છે. જેમના ફળ સ્વરૂપ ‘મૂળબંધ’ નામના હસ્તલેખિત મહાગ્રંથમાં તેમને સમસ્ત બ્રહ્માંડના દેવી- દેવતાઓની ઉપાસના હેતુ પૂજા, મનુષ્યના જીવન-મૃત્યુની ઉદ્ધારક સંસ્કાર વિધિ, પિંડદાન દ્વારા મૃતાત્માને શાંતિ તેમજ મોક્ષ આપવાની સાત્ત્વિક ક્રિયાઓ, મનુષ્યના જન્મ-મરણની સૂતક પ્રાયશ્ચિત શાસ્ત્રોક્ત ક્રિયાઓ, દેહ-મનની શુદ્ધિઓ માટે આંતર-બ્રાહ્મ ક્રિયાઓ માટે વિધિ-વિધાન દર્શાવ્યાં છે. સમસ્ત બ્રહ્માંડના સર્જનહાર નિરંજન નિરાકાર આદ્ય નારાયણ, બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશ-આદ્યશક્તિ દેવીનાં જ્યોતિ સ્વરૂપનું પૂજન તેમજ “ૐ” પ્રણવ મંત્રનું અધ્યયન એ સત્પંથ ધર્મની મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રણાલિકા છે. 

સદગુરુ મહારાજે વેદો, ઉપનિષદો, ભગવત ગીતા, શ્રીમદ્ ભાગવત્, રામાયણ, મહાભારત જેવા ધર્મ ગ્રંથોને પવિત્ર તેમજ પૂજનીય તરીકે સ્વીકાર્યા છે. તેમજ દશાવતારનું વાસ્તવિક મહત્ત્વ દર્શાવીને ઈશ્વર પ્રેરિત યુગ ધર્મના અવતાર કાર્યની અર્થ પૂર્ણ સમીક્ષા કરીને દસમા શ્રી નિષ્કલંકી (કલ્કિ) નારાયણ ભગવાનની પૂજા-ઉપાસના કરવાની પ્રેરણા આપી છે. સત્પંથ ધર્મમાં શ્રી નિષ્કલંકી (કલ્કિ) નારાયણ ભગવાનને આરાધ્ય દેવ તરીકે સ્વીકાર કરવાનો તેમને આદેશ આપ્યો છે. આત્મ શુદ્ધિનો આધાર શરીર શુદ્ધિ પર છે તે હેતુલક્ષી વાત સમજાવતાં સદ્ગુરુ મહારાજે માદક પદાર્થોનું સેવન એ વિષ સમાન છે. તેથી તેનો નિષેધ કરવો તેમ સમજાવ્યું છે. અહિંસા, પ્રેમ, દયા, સદ્ભાવ, સેવા એવં વિનય-વિવેક જેવા સદ્ગુણોનું પ્રતિક્ષણ પાલન કરવું એ પરમ કર્તવ્ય છે તેમ તેમને જણાવ્યું છે. 

સદગુરુ શ્રી હંસતેજજી મહારાજ સ્થાપિત સત્પંથ ધર્મનું પ્રમુખ ધર્મસ્થાન અમદાવાદની નજીક તીર્થધામ-પ્રેરણાપીઠ સ્થાનકે છે. જેમને સત્પંથ ધર્મની ગુરુગાદી માનવામાં આવે છે. અહીં કુંવારિકા ભૂમિમાં સદ્ગુરુ મહારાજનું જ્યોતિ મંદિર વિદ્યમાન છે. ૫૨૫ (પાંચસો પચીસ) વર્ષ પૂર્વ નિર્માણ કરવામાં આવેલા આ ધર્મ સ્થાનનું મહત્ત્વ અલૌકિક છે. અખંડ દિવ્ય જ્યોતિના દર્શનથી ભક્તજનો ધન્યતા અનુભવે છે. શ્રી નિષ્કલંકી (કલ્કિ) નારાયણ મંદિરમાં પુરાતન કાળથી પ્રતિષ્ઠિત પવિત્ર ચરણ પાદુકાનું પ્રતિવર્ષ ગુરુપૂર્ણિમાના અવસર પર પંચામૃતથી પ્રક્ષાલન કરી વિશેષ પૂજન કરવામાં આવે છે. દ૨૨ોજ સવાર-સાંજ વારિયજ્ઞ, ઘટપાટ પૂજન વિધિ થાય છે. તીર્થધામમાં પવિત્ર અન્નકૂટ પ્રસાદ અને ચરણામૃત ગ્રહણ કરીને ભક્તજન કૃતાર્થ થાય છે. શ્રી નિષ્કલંકી નારાયણના મંદિરમાં બિરાજમાન થઈ સદ્ગુરુ મહારાજ ભાવિક ભક્તજનોને ધર્મોપદેશ કરતા હતા. સદગુરુ શ્રી હંસતેજજી મહારાજનું જીવન સદાય કલ્યાણકારી રહ્યું હતું.